Historia i Zasoby Archiwum
Nowo utworzona w 1992 roku diecezja elbląska musiała otrzymać niezbędne dla właściwego jej funkcjonowania struktury administracyjne i instytucje. Pierwszy biskup elbląski dr Andrzej Śliwiński rychło mianował wikariuszy generalnych, powołał do istnienia Kurię Diecezjalną Elbląską, Sąd Diecezjalny a 1 października 1992 erygował Wyższe Seminarium Duchowne Diecezji Elbląskiej. Wszystkie struktury administracji diecezjalnej odczuwały jednak brak odpowiedniej bazy lokalowej. Kuria Diecezjalna korzystała z prowizorycznie przygotowanych pomieszczeń parafii katedralnej św. Mikołaja w Elblągu. Wkrótce, bo już w 1993 roku, dzięki przyznanym subwencjom finansowym i odstąpieniu przez parafię katedralną odpowiedniego gruntu, powstała możliwość budowy nowych pomieszczeń z przeznaczeniem dla administracji diecezjalnej. Biskup elbląski podjął decyzję o odbudowie trzech zabytkowych kamienic przy ul. Św. Ducha 10-12, które od zakończenia II wojny światowej pozostawały w postępującej ruinie.
Chociaż budowa Kurii Diecezjalnej Elbląskiej postępowała bardzo sprawnie i już 22 kwietnia 1995 roku kardynał metropolita wrocławski Henryk Gulbinowicz dokonał jej uroczystego poświęcenia, jedno z pomieszczeń aż do roku 1997 pozostało nie ukończone w stanie surowym. Biskup elbląski zdecydował o utworzeniu w tym miejscu Archiwum Diecezji Elbląskiej. Prace związane z dalszą budową i adaptacją pomieszczeń dla celów archiwalnych przebiegły bardzo sprawnie, głównie za sprawą przyznanych w czerwcu 1997 roku znacznych środków finansowych z niemieckiej fundacji Renovabis. Uroczystego poświęcenia archiwum w dniu 6 grudnia 1998 dokonał abp metropolita gdański Tadeusz Gocłowski.
Równolegle z postępującymi pracami biskup elbląski ustanowił z dniem 1 lutego 1998 roku trzyosobową Diecezjalną Komisję Archiwalną, zaś 19 września 1998 roku mianował dyrektora powstającego Archiwum Diecezji Elbląskiej.
Zasadnicza organizacja archiwum diecezjalnego polega naturalnie na gromadzeniu i zabezpieczeniu zachowanej substancji archiwalnej. W przypadku diecezji elbląskiej brak było jakichkolwiek wcześniejszych ustaleń i informacji na temat ocalałych dokumentów. W tej sytuacji na pierwszy plan wysunęła się konieczność przeprowadzenia kwerendy w terenie i nawiązanie kontaktu z aktualnymi duszpasterzami wszystkich istniejących przed 1945 rokiem parafii katolickich. Sprawdzane były w terenie wszelkie, nawet bardzo ogólne i hipotetyczne, wskazówki dotyczące możliwości istnienia materiału archiwalnego. Odnalezione archiwa parafialne przejmowane były na miejscu w parafii przez dyrektora archiwum diecezjalnego, przy częstym wsparciu autorytetem, jak się niejednokrotnie okazało bardzo potrzebnym, wikariusza generalnego i członka Diecezjalnej Komisji Archiwalnej ks. infułata dra Mieczysława Józefczyka.
Dotychczasowe poszukiwania na terenie diecezji elbląskiej doprowadziły do odnalezienie i przejęcia 18 archiwów parafialnych. Do Archiwum Diecezji Elbląskiej zostały dotychczas przewiezione archiwa następujących parafii: Benowo, Boręty, Dzierzgoń, Gardeja, Kończewice, Krasna Łąka, Lasowice Wielkie, Lubieszewo, Marynowy, Mątowy Wielkie, Nowa Cerkiew, Ostaszewo, Postolin, Stary Targ, Sztum, Straszewo, Tychnowy, Żuławki. Poza tym do archiwum diecezjalnego trafiło bardzo bogate archiwum ewangelickiej superintendentury i parafii św. Jerzego w Malborku. Zważywszy, że do 1945 roku na terenie obecnej diecezji elbląskiej istniało 55 parafii katolickich, stanowi to zaledwie ok. 30 % ówczesnych archiwów parafialnych. Dziś już można z całą pewnością stwierdzić, że ogromna większość archiwaliów na omawianym terenie została całkowicie zniszczona. Znaczna ich część uległa zagładzie w wyniku działań II wojny światowej. Podzieliły one losy wielu świątyń i zabudowań parafialnych na terenie byłych Prus Wschodnich i Zachodnich. Niektóre z nich spłonęły w plebaniach w wyniku bezpośrenich walk frontowych, inne zostały splądrowane, zdewastowane i ostatecznie spalone w opuszczonych plebaniach po przejściu frontu przez stacjonujące wojska radzieckie i pierwszych polskich osadników. Niestety nie należały do rzadkości sytuacje, że krótko po II wojnie światowej archiwa parafialne były niszczone przez nowo przybyłych polskich duszpasterzy, którzy rozpoczynali swą działalność od prac porządkowych. Niektórzy z nich nie znając języka niemieckiego i traktując archiwalia jako zbędną poniemiecką spuściznę niszczyli je bezpowrotnie.
Trudna jest na obecnym etapie organizowania archiwum precyzyjna ocena wartości historycznej i poznawczej przejętych dokumentów. W miarę ich napływu do archiwum diecezjalnego były czyszczone, porządkowane i składane do specjalnie przygotowanych zamykanych szaf. Wstępna analiza wykazała jednak, że najstarsze zachowane dokumenty pochodzą z II połowy XVIII wieku, najmłodsze zaś z 1945 roku. We wszystkich zachowanych jednostkach archiwalnych zdecydowanie dominuje korespondencja prowadzona między duszpasterzami parafii a odpowiednimi władzami kościelnymi dotycząca m.in. dyscypliny kościelnej, zatrudnienia i uposażenia duchownych i innych pracowników kościelnych, szkolnictwa parafialnego, spraw małżeńskich (dyspensy), przeprowadzania wizytacji biskupich, sprawowania sakramentów. Dużą część stanowią dokumenty związane z materialnym funkcjonowaniem parafii tj. dokumenty dzierżawy gruntów parafialnych, rozliczenia roczne beneficjów, księgi kasowe, księgi przychodów i rozchodów pieniężnych, roczne sprawozdania finansowe obligatoryjnie wysyłane do kurii biskupiej. Na szczególną uwagę zasługują zachowane w niektórych archiwach parafialnych protokoły wizytacji kanonicznych, księgi z odpisami najważniejszych ustaw i dokumentów prawnych zarówno świeckich jak i kościelnych (Liber processuum parochialis), księgi ogłoszeń parafialnych, kroniki parafialne, imienne wykazy parafian przystępujących do corocznej wielkanocnej Komunii Św. Prawdziwymi rarytasami są księgi działających w kilku parafiach bractw. Są w nich m.in. listy członków bractw, statuty, protokoły posiedzeń, opis form działalności. Najstarsze księgi bractewne spisane były jeszcze w języku polskim. Zachowała się znaczna ilość drukowanych, w tym również dwujęzycznych niemiecko – polskich, listów pasterskich biskupów warmińskich, chełmińskich i gdańskich. Naturalne dopełnienie stanowią oryginały i duplikaty ksiąg chrztów, ślubów i zgonów.
Plebanijne strychy i kancelaryjne szafy kryły najczęściej nie tylko substancję archiwalną, lecz również książki i prasę gromadzoną latami przez dawnych duszpasterzy. Odnalezione zostały znaczne ilości książek głównie o treści teologicznej, które przekazano już do księgozbioru biblioteki Wyższego Seminarium Duchownego Diecezji Elbląskiej. Jednak spośród wymienionej literatury wyselekcjonowano publikacje o charakterze historycznym, liturgicznym i jurydycznym. Zrodziła się idea, by utworzyć z nich, również w pomieszczeniach archiwum diecezjalnego, zaczątek księgozbioru związanego z przeszłością szeroko rozumianego regionu. W dziale historycznym znalazły się liczne opracowania dotyczące historii Prus Książęcych i Królewskich, Prus Wschodnich i Zachodnich, dziejów diecezji warmińskiej, Powiśla i Żuław oraz opracowania monograficzne historii poszczególnych miast regionu. Dział liturgiczny gromadzi dawne mszały, brewiarze, agendy liturgiczne, modlitewniki, śpiewniki oraz kalendarze liturgiczne wydawane corocznie dla poszczególnych diecezji. Dział prawniczy natomiast zawiera ustawodawstwo świeckie i kościelne, w tym między innymi kodeksy prawa kanonicznego, statut kapituły warmińskiej, ustawy synodów warmińskich, chełmińskich i gdańskich oraz statuty działających na terenie diecezji stowarzyszeń religijnych. Nieoceniona wręcz jest wartość odnalezionej i zabezpieczonej prasy urzędowej kościelnej i świeckiej, wśród której niektóre tytuły zawierają kompletne oprawione roczniki. Zainicjowany księgozbiór rozwija się w wielkim tempie przez kolejne odnajdywane pozycje książkowe, rosnące grono ofiarodawców oraz selektywny zakup aktualnie wydawanych publikacji. Już dzisiaj jednak widać jak ważna jest obecność i wzajemne sąsiedztwo materiałów archiwalnych oraz fachowej literatury źródłowej i pomocniczej. Tak wiele dawnych dokumentów, również tych sporządzanych w kancelariach parafialnych, znajduje swoje wyjaśnienie i pełniejsze zrozumienie w świetle chociażby ówcześnie obowiązującego prawa kościelnego i świeckiego.
Kodeks Prawa Kanonicznego w kan. 486 par. 1 nakazuje: „Z największą troską należy strzec wszystkich dokumentów dotyczących diecezji lub parafii”. Młoda diecezja elbląska respektuje ten nakaz. Wielkim nakładem środków finansowych i ogromną pracą stworzono warunki gromadzenia, zabezpieczenia i przechowywania archiwów parafialnych. W krótkim czasie wyrosła instytucja o wielkim znaczeniu dla lokalnego Kościoła elbląskiego ale także dla całego szeroko rozumianego regionu. Trzeba ją widzieć jako dopełnienie sąsiednich archiwów diecezjalnych i archiwów państwowych w Gdańsku, Toruniu, Olsztynie i Malborku. Już dziś nie sposób rzetelnie badać życie religijne na Powiślu i Wielkich Żuławach w ciągu dwóch ostatnich stuleci bez kwerendy w Archiwum Diecezji Elbląskiej. Po latach bezowocnego zalegania na strychach i w piwnicach archiwa parafialne diecezji elbląskiej zaczynają swój właściwy żywot i czekają na swych prawdziwych odkrywców.
Ks. Dr Wojciech Zawadzki – Dyrektor Archiwum